Szalunki wykorzystywane są powszechnie w budownictwie. Innym określeniem szalowania jest deskowanie. Elementy te stanowią tymczasową konstrukcję wykonaną z desek, drewnianych płyt lub z metalu. Co jeszcze trzeba wiedzieć o deskowaniu? Czym różnią się szalunki lekkie od szalunków ciężkich?
- Czym są szalunki?
- Jakie są rodzaje szalunków?
- Zastosowanie szalunków
- Na co zwrócić uwagę przy wyborze?
- Wynajem czy zakup?
Czym są szalunki
Szalunki to tymczasowa konstrukcja budowlana, której zadaniem jest nadanie właściwego kształtu elementom betonowym w trakcie ich wykonywania. Stosuje się je podczas wylewania stropów, fundamentów, schodów czy ścian. Składają się z połączonych ze sobą desek, płyt drewnianych, wodoodpornych sklejek lub metalowych elementów. Dzięki nim mieszanka betonowa nie rozlewa się poza wyznaczony kontur, a wcześniej ułożone zbrojenie jest stabilnie podtrzymywane. Szalunki zabezpieczają również wykopy budowlane przed obsunięciem się gruntu, co ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo prowadzonych prac ziemnych.
Podczas realizacji inwestycji budowlanych deskowanie pełni funkcję formy odlewniczej, która określa geometrię powstającego elementu konstrukcyjnego. Po związaniu betonu szalunki są demontowane i mogą być ponownie wykorzystane w kolejnych etapach budowy lub na innych obiektach.
Jakie są rodzaje szalunków
Podział szalunków uwzględnia ich przeznaczenie, gabaryty oraz materiał wykonania. W odniesieniu do wykopów budowlanych rozróżnia się szalunki lekkie i ciężkie. Różnica polega na wadze, nośności oraz zakresie stosowania. Szalunek lekki znajduje zastosowanie przy płytkich wykopach o stabilnym gruncie, gdzie nie występują znaczne obciążenia boczne. Szalunek ciężki wykorzystywany jest natomiast w głębokich wykopach, przy niestabilnym podłożu lub w warunkach, w których działają duże naciski gruntu i wody gruntowej. Tego typu konstrukcje charakteryzują się większą wytrzymałością mechaniczną oraz możliwością przenoszenia większych obciążeń.
Poza szalunkami do wykopów stosuje się również:
- Szalunki stropowe – służą do podtrzymywania konstrukcji stropu podczas betonowania; składają się z podpór teleskopowych, dźwigarów stalowych oraz stolików szalunkowych, które wspólnie tworzą rusztowanie nośne.
- Szalunki ścienne – wykorzystywane do zabezpieczania otworów w ścianach oraz formowania pionowych elementów budynku; dzielą się na lekko gabarytowe (do małych powierzchni) oraz średnio gabarytowe (do większych płaszczyzn).
- Szalunki fundamentowe – przeznaczone do betonowania fundamentów ławowych, stóp oraz ław fundamentowych.
Materiałem konstrukcyjnym może być drewno (deski, sklejki wodoodporne), metal (stal, aluminium) lub tworzywa sztuczne. Wybór materiału zależy od wymagań technicznych, częstotliwości użycia oraz specyfiki obiektu budowlanego. Podczas robót geotechnicznych często stosuje się szalunki ciężkie metalowe, które zabezpieczają wykopy pod fundamenty hal magazynowych.
Zastosowanie szalunków
Szalunki do wykopów znajdują zastosowanie przy pracach związanych z budową kanalizacji, wodociągów oraz przy robotach drogowo-inżynieryjnych. W tego typu inwestycjach zabezpieczenie wykopów przed obsunięciem gruntu jest warunkiem bezpiecznego prowadzenia prac oraz ochrony pracowników przed zagrożeniami.
Szalunki ścienne wykorzystywane są do formowania pionowych elementów konstrukcji – ścian nośnych, ścian szczelinowych, słupów żelbetowych oraz nadproży. Umożliwiają uzyskanie gładkich powierzchni betonowych oraz zachowanie precyzyjnych wymiarów elementów budowlanych.
Szalunki stropowe stosuje się podczas wykonywania stropów żelbetowych monolitycznych. Ich zadaniem jest nie tylko utrzymanie ciężaru mokrego betonu, ale także zapewnienie poziomej płaszczyzny, która decyduje o jakości finalnego stropu. Podczas budowy obiektów magazynowych czy przemysłowych, gdzie wymagane są duże powierzchnie stropów, systemy szalunkowe stropowe muszą być odpowiednio dobrane pod względem nośności i sztywności.
Deskowanie stosuje się również przy wylewaniu:
- fundamentów ławowych i stóp fundamentowych,
- schodów żelbetowych wewnętrznych i zewnętrznych,
- wieńców żelbetowych,
- cokołów murów oporowych i ogrodzeń.
Warto pamiętać, że szalunki to konstrukcje jedynie tymczasowe, demontowane po osiągnięciu przez beton odpowiedniej wytrzymałości.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze
Wybór odpowiedniego systemu szalunkowego wymaga przede wszystkim dopasowania do rodzaju wykonywanej konstrukcji. Szalunki przeznaczone do wykopów inżynieryjnych nie sprawdzą się przy wykonywaniu stropów, a systemy stropowe nie mogą zastąpić szalunków ściennych. Należy zatem dokładnie określić zakres prac betonowych, które mają być wykonane, a następnie dobrać odpowiedni typ deskowania.
Materiał, z którego wykonany jest szalunek, ma bezpośredni wpływ na trwałość, liczbę możliwych cykli użycia oraz jakość powierzchni betonu. Szalunki drewniane są lżejsze i tańsze, lecz ich odporność na wilgoć i uszkodzenia mechaniczne jest mniejsza. Szalunki metalowe (stalowe, aluminiowe) charakteryzują się większą wytrzymałością, dłuższym okresem eksploatacji oraz możliwością wielokrotnego montażu i demontażu bez utraty parametrów technicznych. W projektach o wysokich wymaganiach jakościowych, takich jak budowa obiektów magazynowych z nowoczesnymi instalacjami, często wybiera się systemy metalowe ze względu na powtarzalność wymiarów oraz gładkość uzyskiwanych powierzchni.
Ważnym czynnikiem jest również kompatybilność elementów systemu – możliwość łączenia paneli, podpór, rygielistew i łączników w jedną stabilną całość. Systemy modułowe umożliwiają szybką adaptację do zmieniających się warunków budowy oraz redukcję czasu montażu.
Przy wyborze szalunków należy również wziąć pod uwagę:
- nośność systemu – czy wytrzyma przewidywane obciążenia betonem i zbrojeniem,
- powierzchnię kontaktową – czy zapewni pożądaną gładkość i strukturę betonu,
- łatwość montażu i demontażu – czy wymaga specjalistycznego sprzętu,
- dostępność części zamiennych i akcesoriów – czy można szybko uzupełnić uszkodzone elementy.
Wynajem czy zakup
Decyzja o zakupie lub wynajmie szalunków zależy przede wszystkim od częstotliwości korzystania z tych konstrukcji oraz skali prowadzonych inwestycji. Firmy budowlane realizujące regularnie projekty wymagające deskowania zazwyczaj decydują się na zakup własnego systemu szalunkowego. Posiadanie własnych elementów pozwala na pełną kontrolę nad harmonogramem prac, elastyczność w planowaniu oraz brak uzależnienia od dostępności sprzętu w wypożyczalniach. W przypadku firm specjalizujących się w budownictwie monolitycznym zakup szalunków zwraca się po kilku realizacjach.
Osoby realizujące jednorazowe inwestycje – np. budowę domu jednorodzinnego – mogą wynająć szalunki na czas trwania prac betonowych. Wynajem jest znacznie bardziej ekonomiczny w przypadku krótkotrwałego zapotrzebowania, ponieważ eliminuje koszty zakupu, transportu oraz magazynowania sprzętu po zakończeniu budowy. Wypożyczalnie oferują zazwyczaj pełne zestawy szalunkowe wraz z akcesoriami, co ułatwia planowanie i realizację prac.
Najczęściej wynajmuje się szalunki na miesiąc, choć dostępne są również krótsze okresy rozliczeniowe. Ceny dotyczą konkretnych elementów konstrukcji, takich jak:
- podpory teleskopowe,
- dźwigary stalowe,
- systemy stropowe (stoliki szalunkowe, panele),
- szalunki wykopowe typu lekkiego lub ciężkiego,
- panele ścienne wraz z łącznikami i stężeniami.
Przy wyborze formy pozyskania szalunków warto również uwzględnić koszty transportu oraz ewentualnych szkoleń dla obsługi. Wypożyczalnie często oferują doradztwo techniczne oraz wsparcie w doborze odpowiedniego systemu, co może być pomocne dla mniej doświadczonych inwestorów. Z kolei zakup wiąże się z koniecznością posiadania odpowiedniej powierzchni magazynowej oraz zaplecza logistycznego do przechowywania i konserwacji sprzętu.
